Geliştirilmesi

 

MNEMONİK SİSTEMLER

        

Belleğimizin  depolama ve işleme faaliyetleri  ancak sınırlı  nitelikte gerçekleştirebilmesi , hatırlama yeteneğimizin bizi yanıltabileceğine ilişkin örneklerin yaşanması, hatırlamaya yardımcı stratejiler kullanarak bellek performansının geliştirilmesine yönelik araştırmalara yol açmıştır. Bu konuda yapılan araştırmalar  “mnemonik  sistem”lerin  kullanımını içermektedir.

     

Mnemonik terimi: hatırlamaya yardımcı  strateji  kullanımını ifade etmektedir.  Eski yunan hatipleri uzun konuşmaları hatırlamak için  bazı stratejilerden yararlanmışlar ve özellikle yerleşim  tekniği olarak  bilinen mnemonik  tekniği  kullanmışlardır. Mnemonik  teknikler aracılığıyla  kişi için anlamsız veya düşük anlamlı malzemeler anlamlı hale gelmektedir.  Bu tekniklerin temelinde bellekte bulunan malzemelerin bilinmeyen yada yeni sunulan  malzemelerin çağrıştırması yatmaktadır.  Mnemonik sistemler bellekteki bilgilere kolayca ulaşmayı sağlayan zihinsel dosyalama sistemleridir.  Bellekte daha fazla bilgi tutulabilmesini sağlamak için mnemonik sistemlerde bazı ilkelerden yararlanılmaktadır. Bunlar  anlamlılık, organizasyon, çağrışım,  zihinde canlandırma,  dikkat ve ilgidir.

 

ANLAMLILIK

 

Mnemonik  tekniklerde uyaklar, örüntüler, ve çağrışımlar kullanılır. Bu yolla hatırlanması  gereken malzemelerin daha anlamlı hale gelmesi amaçlanmaktadır. Malzemelerin birey için anlamlı hale gelmesi bu malzemelerin  hatırlanmasını kolaylaştırmaktadır.

 

ORGANİZASYONLAR

 

Bütün mnemonik sistemlerde belleğe  kaydedilen malzemelerin öncelikle  belirli  bir organizasyon içinde sıralanması amaçlanmıştır. Bilgi  belleğe belli bir organizasyon içinde kaydedildiği zaman gerektiğinde bu organizasyona göre, sistematik bir biçimde geri  getirilmesi sağlanmaktadır.

 

ÇAĞRIŞIM

 

Mnemonik sistemlerde  bellekte daha önce hazır bulunan malzemelerle, belleğe yeni kaydedilenler  arasında çağrışım kurulur.  Çağrışım  ilkesi bütün mnemonik sistemlerin  temelini oluşturmaktadır.

 

ZİHİNDE CANLANDIRMA

            

    

Zihinde canlandırma nesnelerin zihinde resimsel olarak temsili mnemonik  sistemlerde oldukça  önemli rol oynamaktadır.  Daha önce bellekte yer alan malzemelerin  yenilerine bağlanmasıyla oluşan ilişkiler bu ilke uyarınca   görülür hale gelir. Yapılan araştırmalar zihinde canlandırmanın hatırlamayı artırdığını göstermektedir.

 

DİKKAT VE İLGİ

 

Mnemonik sistemlerde  mümkün olduğu kadar dikkat çekici ve ilginç  çağrışımlar  kullanmak  gerekir. Bu durum zihinde görsel imgelerin oluşmasına katkıda bulunur. Dikkat çekici imgeler garip ve biricik olma eğilimi gösterirler. İmgenin biricikliği onun bellekte daha uzun süre kalmasını sağlar. 

     

Yukarıda özetlenen ilkeler üzerine temellenen ve bellek  araştırmacıları  tarafından sıklıkla kullanılan genel  bazı mnemonik teknikler  vardır.

 

BAĞLAMA (LİNK) SİSTEMİ

      

Bu sistem malzemelerin sunum sırasına sadık kalarak hatırlanması gereken seri öğrenme görevlerinde kullanılmaktadır. Bağlama sistemi iki basamaktan oluşmaktadır. İlk olarak öğrenilecek listedeki maddenin görsel imgesi oluşturulmaktadır. İkinci olarak her maddenin  görsel imgesiyle sonraki maddenin görsel imgesi arasında  bağ kurulmaktadır. Bu sistemi temel alarak geliştirilmiş  olan bir teknik öykü tekniğidir bu teknikte hatırlanması gereken malzemelerden bir öykü oluşturulmakta ve öyküde geçen olaylar görsel imgelere dönüştürülmektedir.  Yine bağlama sistemine bağlı olarak geliştirilmiş bir teknik anahtar kelime tekniğidir.  Bu teknikte  hatırlanması  gereken malzemelere sessel açıdan  benzeyen ve kolaylıkla  imgelenebilen kelimeler  kullanılmaktadır.

 

YERLEŞİM (LOCİ)  SİSTEMİ

       

Yerleşim sistemi  m.ö. 500  yılına dek uzanan bir geçmişe sahip en eski  hatırlama tekniğidir. Bu sistemde  hatırlanması  gereken malzemelerle  iyi bilinen sabit  nitelikteki  yerleşim  alanları  birbirine   bağlanarak  hatırlanır. Örneğin  bir  seri  kelimeyi  okul  kafeteryasına giden  yol üzerindeki  belirli  yerler   arasında bağ  kurarak  hatırlamak   mümkündür.   Yerleşim sistemi iki basamak dan   oluşur. İlk  olarak  bilinen bir  yerleşim yerinin  zihinsel imgesi    doğal  ve  mantıklı bir  sırada  ezberlenir .   ikinci  olarak  hatırlanması  gereken bir  maddenin imgesi ,  yerleşim alanının   belirli bir  bölümüyle   ilişkilendirilir    ve malzemelerin  kullanılması  sırasında  söz  konusu  yerleşim  alanında   zihinsel   bir  yürüyüş yapılır.

 

ASMA (PEG)  SİSTEMİ 

       

Bu sistemde  hatırlanması  gereken malzemeleri daha önce öğrenilmiş olan ve çoğunlukla somut olan  nesnelere asmayı içermektedir. Kullanılan somut kelimeler genellikle nesnelere olan benzerliklerine ya da nesnelerin  okunuşu ile uyaklı  oluşlarına  göre  seçilmektedir.  Buna göre her   sayı  değişik  bir  nesne ile  temsil  edilmektedir.    Kişiden  istenen     1’den   başlayıp  hatırlaması  gereken  madde  kadar  sayıyı  belirli  nesnelere  karşılık gelecek  şekilde  ezberlemesidir. Daha  sonra  hatırlaması  gereken  maddelerle  sayılara  karşılık  gelen  somut  nesnelerin   etkileşimini    zihinde  canlandırması  gerekmektedir. Örneğin  daha  önce hiç yazıcı  görmeyen   öğrencilere  bu  yöntemle  yazıcı  şöyle öğretilmiştir.  Yapılacak ilk iş  düğmeyi  çevirmektir,  bu durum   deneklere   çöreğin  içinde    bir   düğme   hayal ettirilerek    verilmiş.   Sonraki  yönerge  “kağıdı  zincir  halkanın üzerine koy “   bunda da  denekler  içine  kağıt  doldurulmuş   ayakkabının  bir  zincirle   bağlandığını  düşünmüşler.  Bu  şekilde  öğrenmeyle    denekler   kontrol  grubundan  daha   başarılı   olmuşlardır.

 

FONETİK   SİSTEM       

 

Bu  sistem  araşmacılar   tarafından  ilgilenilen  konuya  göre  şekil—alfabe, sayı—harf , sayı—sessiz harf   veya  sese    uygun   sayı  gibi   değişik  şekillerde  adlandırılmaktadır.  Ancak  bu  sistemin  versiyonlarındaki  ortak  noktalar    0’dan    9’a   kadar  olan  sayıların her  birinin   sessiz  harflerle   veya  onlara  uygun     seslerle  temsil  edilmesi  ve  bu  sessiz  harflerin   aralarına  sesli  harfler  konarak  hecelerin  yada  kelimelerin  oluşturulmasıdır.  Örneğin  1.T veya  Th:3.  M:4. R:5.  L:6  VEYA  Ch.  Sh  şeklinde  sayılar  seslere  dönüştürülmektedir.  Bu durunda  164359 sayısı  denek tarafından Tea CheRMaiL  Box    olarak  kotlanmakta  ve bir öğretmenin kendisine  bir şey  postalaması  şeklinde   imgelenmektedir.  Fonetik  sistemin başlangıcı  1948’de  Wickelman’ın  alfabedeki  harflerle   sayıları eşleştirerek    oluşturduğu  sayı—harf  sistemine  dayanmaktadır.  Bu  sistemin diğer mnemonik  sistemlere  göre en önemli  avantajı  sayıların hatırlanmasında  daha  kullanışlı olmasıdır.

  

MNEMONİK   TEKNİKLERİ  SINIRLILIKLARI  

        

Mnemonik  teknikler   kişinin  belleğinde  çoğunlukla,   genel  değil  özel  bir  artışa  yol  açmaktadır.  Örneğin  deneklerden  birine  yerleşim  sistemine  göre  kelimelerin   hatırlanabilmesine  yönelik,   diğerine  ise  fonetik  sisteme  uygun olarak   sayıların hatırlanabilmesine  yönelik  eğitim  vermişlerdir.   Buna  bağlı   olarak.  Deneklerin   bellek   performansındaki artış   aldıkları  eğitim  doğrultusunda   sadece  kelimelerin   yada  sayıların  hatırlanmasında  gözlenmiştir.  Mnemonik teknikler kullanarak normal   performansın ötesinde bir başarı sağlayabilmek için oldukça uzun eğitim oturumları  gerekmektedir.   Bellek  şampiyonalarına  katılan yarışmacılar,  şampiyon  olabilmek  için     yaşamlarını  belleklerini  geliştirmeye   adadıklarını   belirtmektedirler.    Mnemonik   teknik  veya  sistemler  bütün  öğrenme  görevlerine  güçlü  cevaplar  vermezler.  Görsel  imgelerin  kullanımından  kaynaklanan  bazı   sınırlılıkları  vardır.  Görsel  imgeler  oluşturabilmek  ve  bu  konuda   eğitilebilmek  oldukça  uzun  zaman  almaktadır.  Bir  kelimeyle  temsil  edilen  bir  nesnenin  imgelenmesi   kelimenin  kendisini  düşünmekten  daha  uzun  sürebilir.  

 

Ayrıca  hatırlanması gereken  malzemeler  çok  hızlı   sunulursa   hatırlamak için   görsel  imgeler   kullanmak    performansı  düşürebilir.  Mnemonik  teknikler  açısından  oldukça  önemli  bir  ilke  olan  görsel  çağrımlar  kurma,  soyut  malzemelerde,  somut  malzemelerin  kullanılabilmesinde  olduğu  kadar  iyi  çalışmazlar.  Ayrıca   insanlar  arasında   görsel  çağrışım  kurabilme  yeteneği  açısından   bireysel  farklılıklar  vardır.  Bütün  bunlara  rağmen,  özellikle  mnemonik   sistemlerden   türetilen  daha  basit  düzeydeki  mnemonik   stratejilerin  zihinsel  açıdan  yetersiz   yada  öğrenme  problemleri  olan yetişkinlerin  veya  çocukların   bilişsel  süreçlerindeki  dezavantajlarını  en aza  indirgemede  etkili  oldugunu  gösteren  bir  çok  araştırma  bulgusu   bulunmaktadır.   Üstün  bir  bellek  performansına  sahip  olmak için  her şeyden  önce  uzun  ve  zahmetli bir  eğitim   programını  göze  almak  gerektiği  sonucuna  ulaşabiliriz.   Aynı  zamanda  uygun  bir  mnemonik  sistem  ve geri  getirme  yapısının  seçilmesi,  uygun  ve  yeterli  bir  düzeyde  bir  eğitimin  verilmesi sonucu  bellek  kapasitesinde  sağlanan  ve sınırsız gibi  görünen  gelişme,  bellek kapasitesinin artması  anlamına   gelmemektedir.

 

 

KAYNAK

CÜCELOĞLU, Doğan. İNSAN VE DAVRANIŞ , REMZİ YAYINEVİ ANKARA-2000